Duivelse monnik

'Het Russische keizerlijk huis'
'Het Russische keizerlijk huis'

Queen Victoria, die regeerde over een kwart van de wereldbevolking, had als bijnaam ‘de grootmoeder van Europa’. Zij had negen kinderen en vijfendertig kleinkinderen, zodat begin 20ste eeuw bijna alle gekroonde hoofden van Europa familie van elkaar waren. Haar kleinzoon Willy bracht het zelfs tot Duitse Kaiser en haar kleindochter Alix was de laatste tsarina van Rusland.

Alix werd geboren als een Duitse prinses, maar is na het ontijdig overlijden van haar beide ouders grootgebracht aan het Britse hof. Engels was haar moedertaal en haar gewoonten waren in en in Brits. Voor haar huwelijk met tsaar Nicolaas leerde zij Russisch spreken met een Engels accent en werd zij omgedoopt tot Alexandra. Maar haar nieuwe onderdanen bleven haar halsstarrig Njemka noemen – die moffin.

Dat geeft al aan hoe weinig populair zij was in Rusland. De tsarina had dan ook weinig innemends. Zij verborg haar eenzelvigheid en zwakke zenuwen achter een masker van trotse ongenaakbaarheid en liet zich zo min mogelijk zien in het openbaar. Soms sloot zij zich dagenlang op in haar boudoir, ten prooi aan depressies. Ze leed onder het feit dat zij ondanks vier dochters nog steeds geen mannelijke troonopvolger had gebaard.

Een hofmaarschalk heeft Alexandra eens zo getypeerd: ‘Een ijzeren wil, weinig hersens en een totaal gebrek aan kennis’. Met haar wilskracht hield zij Nicolaas overeind, die weinig ruggengraat bleek te hebben. In staatszaken vertrouwde hij meer op zijn vrouw dan op zijn ministers. Maar wanneer de tsarina een van haar inzinkingen had, was er van die wilskracht weinig over. Dan zocht zij zelf steun bij helderzienden en wonderdoeners.

Toen in 1904 eindelijk een zoon werd geboren, was haar geluk maar van korte duur. Want de langverwachte Alexej bleek te lijden aan hemofilie, een erfelijke ziekte onder de nazaten van koningin Victoria. De tsarina was ontroostbaar. Tot zij via een bevriende hofdame in contact kwam met de magische Grigori Raspoetin.

 

Raspoetin is vandaag de dag minstens zo beroemd als Nicolaas en Alexandra. Wie kent niet zijn naam? Al was het maar van de tophit Ra Ra Rasputin van de groep Boney M – een discodeuntje dat maar moeilijk uit je hoofd gaat. Net als de tekst:

 

Ra Ra Rasputin, lover of the Russian queen

Russia’s greatest lovemachine

 

Heel zijn legende in een notendop.

De omgang van de tsarina met de ‘geschifte monnik’ – zoals hij in de volksmond werd genoemd – zou hem en haar mèt haar hele gezin fataal worden. Na het aftreden van de tsaar in 1917 kwam de weg vrij voor Lenin, die nog een appeltje met de Romanovs te schillen had. Het bevel om de tsarenfamilie dood te schieten kwam rechtstreeks van de architect van het Sovjetrijk. Zo nam hij wraak voor de dood van zijn oudste broer die was opgehangen vanwege een aanslag tegen de vader van Nicolaas.

Raspoetin was een sluwe Siberische boerenzoon, vroom en verdorven tegelijk. Zijn leven draaide om macht, drank en vrouwen. Al jong bleek hij over hypnotiserende krachten te beschikken. Geslepen als hij was, begreep hij dat die gave hem hogerop kon brengen. Maar zijn geringe afkomst en gebrek aan ontwikkeling waren een sta-in-de-weg. Wilde hij iets bereiken in de wereld, dan moest hij van een nadeel een voordeel maken. Maar hoe?

Toen hij weer eens stomdronken de beest had uitgehangen en vreesde voor de gevolgen, trok hij ter boetedoening naar een klooster. Die tocht werd een keerpunt in zijn leven. Raspoetin werd een starets – een soort goeroe Daar hoefde je geen priester voor te zijn en niks voor te leren. Je moest alleen volgelingen zien te krijgen. Die bleven niet lang uit door zijn gewiekste praatjes en zijn natuurlijke leiderschap, en zo begon zijn opmars.

Zijn aanpak had hij afgekeken bij een van de verboden religieuze sekten van die tijd – de Chlysten. Hun opzwepende rituelen, waarbij zij elkaar geselden om in trance te raken, ontlaadden zich in orgieën van seks. Hoe groter de zonde hoe groter de genade, zo luidde hun filosofie. Dat voorbeeld sprak Raspoetin aan. ‘Zuivering door zonde’ noemde hij later in de hoofdstad zijn sekspraktijken met vrouwen van alle rangen en standen.

Bij zijn bezoeken aan de tsaar en de tsarina toonde de geile monnik alleen zijn vrome kant. Hij deelde iconen uit en bad voor de zieke tsarenzoon. Raspoetin had een kalmerende werking op de tsarina en werd haar steun en toeverlaat. Diverse keren wist hij de troonopvolger na een inwendige bloeding door handoplegging van de dood te redden. De tsarina wilde van geen kritiek op Raspoetin horen. Zij legde haar lot in zijn handen, en daarmee dat van de hele natie.

 

Wie zoveel macht krijgt, gaat vroeg of laat over de schreef. Raspoetin ondermijnde koningshuis, kerk en regering. Al wie dreigde hem te ontmaskeren, liet hij verwijderen van zijn post. De tsarina had een blind vertrouwen in haar leidsman en de tsaar volgde haar advies. Zo werden de meest capabele figuren de laan uit gestuurd en vervangen door stromannen van Raspoetin. Sergej Witte, ex-premier en inspirator van het eerste Russische gekozen parlement, noemt in zijn memoires het regime van Nicolaas ‘een krankzinnige mengelmoes van lafheid, verblinding, doortraptheid en stompzinnigheid’.

In die chaos brak de Eerste Wereldoorlog uit. Het Russische leger was totaal onvoorbereid en leed de ene nederlaag na de andere tegen de Duitsers. Raspoetin kreeg de tsaar zover dat hij in 1916 zijn opperbevelhebber ontsloeg en zelf afreisde naar het front. Zijn vertrek uit de hoofdstad veroorzaakte een catastrofe op het politieke toneel. In afwezigheid van de tsaar kreeg Raspoetin bij de tsarina vrij spel.

Alexandra had inmiddels al haar krediet bij het volk verspeeld. Als Duitse werd zij gehaat en er werd openlijk gesuggereerd dat Raspoetin haar minnaar was. De seksschandalen van de monnik werden breed uitgemeten in de pers en als hij dronken was pochte hij dat de tsarina naar zijn pijpen danste. Daarmee zette hij veel kwaad bloed.

Hij probeerde via Alexandra de tsaar ervan te overtuigen dat Rusland zich moest afscheiden van haar westerse bondgenoten om een aparte vrede te sluiten met Duitsland. Dat zou heel wat Russische mensenlevens hebben gespaard, maar fataal geweest zijn voor de geallieerden. Duitsland had dan al zijn troepen kunnen inzetten op het westelijk front. Zo kreeg de gevaarlijke intrigant nu ook vijanden over de grens. Zijn gekonkel resulteerde in een complot om Raspoetin om te leggen.

In Raspoetin’s woning dromde half Petersburg samen. Mannen kwamen profiteren van zijn invloed. Voor geld was bij Raspoetin alles te koop ­– van vrijstelling van dienstplicht tot leveranties aan het leger. Vrouwen kwamen voor zijn geur van heiligheid of om de kick van seks met een ‘man uit het volk’. In kroegen en openbare badhuizen stond hij bekend als een zuiplap en hoerenloper. Maar op de dagen dat hij ontboden werd op het paleis ging hij in bad en kleedde zich in een van de zijden hemden die de tsarina voor hem had geborduurd.

 

Het was een half uurtje per trein naar het zomerpaleis van de tsaar. Op een dag belandde Lili Brik in een overvolle wagon schuin tegenover een vreemd uitziende man. Een uit de kluiten gewassen boer in een lange jas met gekleurde zijden voering, hoge laarzen, een muts van beverbont en een chique wandelstok – geheel in tegenspraak met zijn vieze baard en vuile nagels. Zij weerstond zijn ongegeneerde blik en hij begon een gesprek met haar. Wie ben jij? Heb je een man? Waar woon je? Wat doe je? Lili liet zich door hem uithoren en was geïntrigeerd. Vooral toen zij besefte wie zij voor zich had. Raspoetin nodigde haar uit om hem thuis te bezoeken en Lili had daar wel oren naar.

Bij thuiskomst vertelde zij enthousiast aan Osip over haar ontmoeting. Tegen zijn gewoonte in ontstak die in woede en verbood haar categorisch ieder contact met Raspoetin, terwijl het hem meestal siberisch liet wat zijn vrouw overdag uitspookte. Hij kende de erotische nieuwsgierigheid van Lili en eiste dat zij wegbleef uit het bed van die gevaarlijke smeerlap.

De moord op Raspoetin vond plaats in december 1916. Volgens de legende is hij eerst vergiftigd en toen het gif niet werkte doodgeschoten door prins Felix Joesoepov, erfgenaam van een van de grootste fortuinen van Rusland. Maar uit een documentaire van de BBC uit 2004 blijkt dat het genadeschot is afgevuurd door een agent van de Britse geheime dienst SIS, die verblijf hield in het luxueuze Astoria hotel, op steenworp afstand van Joesoepov’s paleis. In het archief van de geheime dienst zijn papieren gevonden waaruit de betrokkenheid van de Britten bij de moord op Raspoetin blijkt. De documentaire van Timewatch ontzenuwt een legende die bijna een eeuw heeft standgehouden.

‘Mensen zoals ik worden maar een keer per eeuw geboren’, heeft Raspoetin vol branie verklaard. ‘Mijn macht reikt niet overal, maar ik krijg alles gedaan wat ik wil.’ Die macht was zo groot dat hij een 300-jarige dynastie ten val kon brengen. De communistische heilstaat is een direct voortbrengsel van het gebrek aan mensenkennis van de Russische tsaar, gedomineerd door zijn vrouw die een dubieuze monnik aanzag voor een heilige.

Kristien gezien door Mark