Eerzucht

Lili Brik en Elsa Triolet, 1925
Lili Brik en Elsa Triolet, 1925

In de hoogtijjaren van de Koude Oorlog was een westerling niet echt welkom in Moskou. Een Rus werd liever niet gezien in het gezelschap van een buitenlander, en omgekeerd bracht die een Sovjetburger niet graag in gevaar. In de studentenflat waar ik eind 1970 drie maanden heb gewoond, zat in elke kamer een microfoontje verstopt. Achter een opvallend rooster in de wand kon je het zo zien liggen. Of het echt werkte wist niemand, maar het wekte de dreiging dat de muren oren hadden. Om een gesprek te voeren ging je uit voorzorg de straat op.

Een adres in Moskou waar de microfoons wel degelijk aan stonden was Koetoezov Prospekt 12 appartement 431, de woning van Lili Brik. Daar legde een stoet van nietsvermoedende buitenlandse bezoekers aan bij de ‘weduwe’ van de beroemdste Sovjetdichter. Vladimir Majakovski werd vijf jaar na zijn zelfmoord in 1930 door Stalin uitgeroepen tot heraut van het communisme. Sindsdien was hij een monument. Zijn werk rolde in miljoenenoplages van de persen. Lili Brik liet zich fêteren als zijn muze en streek zijn royalties op.

Voordat ik in het voorjaar van 2000 in Frankrijk kwam wonen kende ik haar naam alleen uit de literatuurgeschiedenis. Ik was geboeid door de rol die zij voor zich opeiste in leven en werk van Majakovski. Al zijn grote poëmen leken geïnspireerd door Lili Brik en waren aan haar opgedragen. Zelden heeft een dichter voor één vrouw zo’n voetstuk opgericht.

Het werk van Majakovski geniet wereldfaam en is vertaald in vele talen, ook in het Nederlands. Maar in Frankrijk is vooral de mythe van zijn muze springlevend. De zanger Raphael, wiens debuutalbum Caravane daar de muzikale sensatie was van 2006, kwam twee jaar later met een nieuwe hit Le vent de l’hiver. Daarin spreekt hij met nostalgie over het tijdperk van Prévert, Gainsbourg en… Lili Brik. Ik kon mijn oren niet geloven. Hoe weet een jonge Fransman anno 2008 van het bestaan van Lili Brik?

Niet alleen bleek Raphael van Russische komaf te zijn, maar bovendien was Lili Brik bepaald geen onbekende in Parijs. Zij kwam er regelmatig logeren bij haar zusje Elsa Triolet die kort na de revolutie was geëmigreerd. Samen met haar man, de dichter Louis Aragon, domineerde Elsa in de jaren zestig het Franse politiek-culturele toneel. Na het overlijden van haar zus in 1970 werd Lili ontdekt door modekoning Yves Saint Laurent. Die haalde haar naar Parijs om er in volle glorie haar 86ste verjaardag te vieren. Lili werd op handen gedragen door zijn coterie. Daar kan haar reputatie als een van de meest vrijgevochten vrouwen van de 20ste eeuw niet vreemd aan zijn geweest. Er zijn maar weinig mannen van naam die niet het bed van Lili Brik hebben gedeeld. Daar maakte zij geen geheim van.

Over het trio dat zij vormde met haar wettige man Osip Brik en Majakovski, die haar als zijn echtgenote beschouwde, is heel wat af geroddeld. Haar libertijnse levenswijze shockeerde haar preutse landgenoten, maar in Frankrijk oogstte zij daarom juist bewondering. Ook al is zij maar zeven jaar samen geweest met Majakovski, toch leeft Lili tot op de dag van vandaag voort als zijn enige geliefde. Die mythe was zorgvuldig georkestreerd.

Als kleine meisjes droomden Lili Brik en Elsa Triolet al van roem. Lili bleef Majakovski, op wie ze snel was uitgekeken, bewust aan het lijntje houden omdat zij door hem vereeuwigd wilde worden. Toen de dichter haar iets voorlas dat hij voor een nieuwe liefde had geschreven, voelde zij dat als verraad. De publikatie van dat gedicht heeft zij decennia lang tegen weten te houden.

De lof van Elsa is gezongen door de surrealistische dichter Louis Aragon, die zij omkneedde tot propagandist van het communisme en marionet van Moskou. Eeuwig jaloers op haar oudere zus, schiep zij zo haar eigen Majakovski.

Hun leven lang zijn de zusjes Cahan – zoals hun meisjesnaam luidt – in de weer geweest een monument op te richten voor zichzelf. Kil en berekenend hebben zij mensen uit hun biografie geschrapt als dat hun beter uitkwam. Door de jaren heen hebben zij dagboekaantekeningen vervalst, brieven vernietigd en ongewenste sporen uitgewist.

Het is fascinerend om hun beider gangen na te gaan, omdat ze nauw betrokken waren bij spionage, cultuurpolitiek, machinaties van het Kremlin, opkomst en glorie van de Franse Communistische Partij – en wat al niet. Hun biografieën lijken gedicteerd aan bewonderaars en politieke zeloten. Maar nu zij er niet meer zijn om kritische geluiden te weerspreken, wordt hun versie van de feiten steeds vaker in twijfel getrokken. ‘Liegen als een ooggetuige’ is niet voor niets een Russisch gezegde.

De dichter als slachtoffer van de eerzucht van een vrouw – dat is geen novum. Poesjkin had een eeuw eerder al oog voor die vrouwentrucs, ook al is hij er zelf aan te gronde gegaan:

 

         Koket, lichtzinnig en in staat

         tot arglist, valsheid en verraad.

 


Raphael, Le vent de l'hiver
01 Le vent de l'hiver.m4a.mp4
MP4 video/audio bestand 6.9 MB

Kristien gezien door Mark