Fatum

Het trio. Moskou 1929
Het trio. Moskou 1929

De laatste keer dat ik in Petersburg was, wilde ik het huis bezichtigen waar Majakovski het hart van Lili Brik veroverd heeft met een gedicht. Maar behalve het markante profiel van de dichter op een gevelsteen viel er niks te zien. Als je de memoires van Lili mag geloven, is de Russische literatuur na hun ontmoeting nooit meer dezelfde geweest. Daarom had ik wel iets meer verwacht dan een eenvoudige plaquette.

Wat er ook precies is voorgevallen op die bewuste dag in juli 1915, het moet persoonlijk veel betekend hebben. Het soort gebeurtenis waarbij je lot in luttele seconden wordt beslist. De ontmoeting van de dichter met zijn muze heeft hun levens op z’n kop gezet. En ook die van hun toenmalige partners – Elsa Triolet en Osip Brik.

 

Vladimir Majakovski was tweeëntwintig en nog maar net ontdekt als dichter. Op de kunstacademie viel hij op door zijn talent. Hij werd geprotegeerd door ouderejaarsstudenten die bekend stonden als nieuwlichters. Toen hij met die ‘futuristen’ meeging op tournee door Zuid-Rusland, bleek hij een geboren podiumartiest. In plaats van de verwachte klassieke poëzievoordracht kreeg het publiek met donderend stemgeluid brutaliteiten en beledigingen naar het hoofd geslingerd. Meestal liepen die optredens uit op relletjes en vechtpartijen. Zijn reputatie als oproerkraaier snelde hem vooruit.

Majakovski leek in niets op een traditionele dichter. Met zijn imposante gestalte en schommelende tred deed hij eerder denken aan een worstelaar. Gitzwarte ogen en donker haar verraadden zijn zuidelijke afkomst en temperament. Voor veel vrouwen was hij onweerstaanbaar. Ook Elsa Triolet was op haar zestiende voor hem gevallen. Die zomeravond in 1915 nam zij haar spraakmakende vriend mee om haar zus de ogen uit te steken.

Lili bezat volgens iedereen die haar ontmoet heeft een charismatische charme. Haar kleine, slanke postuur, dieprode haardos en grote hazelnootbruine ogen bleven tot op haar zesentachtigste aanbidders trekken. De laatste verovering van haar leven was de 29-jarige Franse schrijver en latere jetset fotograaf François-Marie Banier.

Banier had net als Lili een feilloos oog voor wat hem hogerop kon brengen. Hij is degene die recent de erfgename van het Franse cosmeticabedrijf l’Oréal – Liliane Bettencourt – een miljard euro lichter heeft gemaakt. Haar dochter Françoise heeft jarenlang geprocedeerd om haar hoogbejaarde moeder onder curatele te laten stellen. Dat ging niet zonder slag of stoot. Madame Bettencourt was strijdbaar en verklaarde dat zij zich met Banier weer jong voelde. Dat doet aan Lili denken, die de kritiek op haar verhouding met Banier als volgt pareerde: ‘Een vrouw is zo oud als een minnaar haar ziet’.

 

Elsa had niets van de allure van haar zus. Zij voelde zich achtergesteld als het lelijke jonge eendje van het gezin. Zelfs toen zij uitgroeide tot een elegante Parisienne en haar azuurblauwe ogen vereeuwigd waren door Louis Aragon in het onsterfelijke gedicht Les yeux d’Elsa, bleef zij mokken over het verleden.

In 1912 was Lili getrouwd met miljonairszoon Osip Brik. Niet om zijn geld, want ook de zusjes Cahan waren niet onbemiddeld. Zij stamden uit een burgerlijk joods milieu en Lili had een flinke bruidsschat meegekregen. Osip was jurist en werkte aan een proefschrift over prostitutie, dat nooit is voltooid. Hij verleende hand- en spandiensten in de edelstenenhandel van zijn vader en koketteerde met het opkomende marxisme. Lili had een blauwe maandag wiskunde en beeldhouwen gestudeerd en hield zich onledig met balletlessen. Het paar verkeerde in kringen van zakenlui en courtisanes en stortte zich in het uitgaansleven, terwijl de Eerste Wereldoorlog woedde en de Revolutie voor de deur stond. Dansen op de vulkaan.

Lili had hun flatje volgestouwd met bric-à-brac en was als de dood dat de onbehouwen Majakovski iets om zou stoten. Liefst zag zij het bezoek meteen weer vertrekken. Maar Elsa stond er op dat Vladimir eerst zijn lange gedicht Wolk in broek zou voorlezen, dat volgens fijnproevers geniaal moest zijn. Wanneer je dat vierluik nu leest, komt het nogal bombastisch over. Maar in 1915 werd het ervaren als een gedurfde vernieuwing van de traditionele poëzie die nog bij kaarslicht werd gelezen.

Het effect van de Wolk was die avond ongekend. Lili was sprakeloos. Elsa triomfeerde. Osip bleef de rest van de avond in het manuscript bladeren. Majakovski werd hals over kop verliefd op de gastvrouw en droeg het gedicht aan Lili op. Zo raakte Elsa haar minnaar kwijt – en nog wel aan haar aartsrivale.

Niet dat Lili zich zomaar gewonnen gaf aan de dichter. Ze vond hem maar een jonge hond. Plagerig noemde ze hem Pup, wat hij beschouwde als een geuzennaam. Om met hem voor de dag te kunnen komen, nam ze hem duchtig onder handen. Ze zorgde dat zijn haar geknipt werd en zijn verwaarloosde tanden vervangen door een kunstgebit. Hij kreeg een garderobe aangemeten die een Engelse lord niet zou misstaan. Zij leek de dichter uit de goot te rapen, terwijl hij maatschappelijk een hogere status had dan zij. Majakovski was van – weliswaar verarmde - Oekraïense adel, terwijl de Cahans, net als de Briks, geassimileerde joden waren. Hun ouders hoorden tot de happy few die zich ontworsteld hadden aan het getto.

 

Meer dan met de dichter zelf, dweepte Lili met zijn talent. Zij kende binnen de kortste keren elke regel van Majakovski van buiten. Wat hielp was dat hij sinds hun ontmoeting alleen nog voor haar en over haar schreef. Osip dweepte met de dichter zelf. Daarbij ging hij zo ver dat hij zijn stem een octaaf liet zakken om Majakovski’s basgeluid te imiteren en volgens Lili’s dagboek aapte hij ook zijn manier van lopen na.

Dwepen met dichters is in Rusland geen ongewoon verschijnsel. In de jaren negentig ben ik eens beland op de datsja van Boris Pasternak, waar zijn verjaardag werd gevierd. De wereldberoemde dichter was al ruim dertig jaar dood, maar het huis was stampvol bezoekers. Dichters, acteurs, musici – iedereen bracht een hommage aan de jarige voor een publiek van zwijmelende bewonderaars. En dat terwijl Pasternak zelf nooit zijn verjaardag vierde, omdat hij die beschouwde als een dag van rouw. De jonge pianist Boris Berezovski, die internationaal roem zou vergaren, wist het gezelschap te ontroeren met zijn vertolking van een Beethovensonate. Even later zag ik hem in gesprek met een Amerikaanse professor, die hij het hemd van het lijf vroeg over het privéleven van Joseph Brodsky in New York. Sinds hij de Nobelprijs had gekregen, was die verbannen dichter in zijn vaderland een mythe.

Is dit soort idolatrie betrekkelijk onschuldig, de bewondering van Osip en Lili was van een andere orde en had verstrekkende gevolgen voor alle drie. Osip besloot nog diezelfde avond om het gedicht van Majakovski uit te geven. Behalve zijn mecenas werd hij ook zijn mentor. Zijn invloed op de dichter, die opzag tegen Briks eruditie en belezenheid, was groot. Door hem is Majakovski na de revolutie propagandaverzen voor de bolsjewieken gaan schrijven:

 

Eet ananas,

Kauw maar fazant.

Je laatste uur breekt aan, burgerklant.          

 

Hij verdiende geld als water met reclameteksten voor staatsbedrijven:

 

Ieder die verstandig leeft,

Zorgt dat hij een premielening heeft.

 

Op zijn beurt introduceerde Majakovski de Briks in de wereld van de kunst. Hij bracht zijn kunstbroeders mee naar hun huis, waar eindeloze discussies over kunst en poëzie werden gevoerd. Osip ontpopte zich tot een theoreticus van het futurisme en kreeg ambities in de cultuurpolitiek. Voorbij waren de dagen van dolce far niente in huize Brik.

Lili floreerde door de aandacht die zij van Majakovski en zijn bentgenoten kreeg. Zij speelde de perfecte gastvrouw van een drukbezochte salon. Aan de muur van het appartement hing een groot vel papier, waarop de gasten iets over haar moesten schrijven. Zij werd getekend en bezongen in gedichten. Een muze was geboren.

Wolk in broek
Majakovski leest de openingsverzen van zijn poëem
oblako3.mov
QuickTime Video formaat 1.8 MB

Kristien gezien door Mark