Keerpunt

Elly en Pat Jones. Nice, 1928
Elly en Pat Jones. Nice, 1928

Vijfenzestig jaar lang wist zo goed als niemand dat Vladimir Majakovski een dochter had. Wie kon ook vermoeden dat achter de Amerikaanse feministe Pat Jones eigenlijk Jelena Majakovskaja schuilging? Bang voor de lange armen van de GPOe heeft haar moeder Elly Jones altijd de anonimiteit gezocht. En niet zonder reden.

Pas na de val van de Sovjetunie durfde Pat Jones de reis naar Moskou aan. In de zomer van 1991 is zij met open armen ontvangen door Russische verwanten en poëzieliefhebbers. Het hoogtepunt van haar bezoek voltrok zich aan het graf van Majakovski, waar zij de as van haar moeder uitstrooide. Die symbolische daad werd uitgezonden op de Russische tv. Eindelijk waren haar ouders in het openbaar verenigd en was haar eigen afkomst niet langer een geheim.

 

Ook al vlamde Lili’s passie voor Majakovski nog een keer op na hun proefscheiding van twee maanden in 1924, het was maar voor even. Hun band was voortaan alleen nog van zakelijke aard. Majakovski had het moeilijk met dit echec en was zoveel mogelijk van huis om geen getuige te hoeven zijn van Lili’s nieuwe veroveringen. Hij stond op het toppunt van zijn roem als dichter en reisde de globe rond om op te treden en propaganda voor het Sovjetregime te maken.

Majakovski had al een paar keer zonder succes geprobeerd om New York te bezoeken. Er bestonden nog geen diplomatieke betrekkingen tussen Amerika en de Sovjetunie. En als communistische agitator was hij sowieso niet welkom. Het moest dus via een omweg. Vanuit Mexico, waar hij een paar dagen doorbracht in gezelschap van de muurschilder Diego Rivera die hij kende uit Parijs, diende Majakovski opnieuw een visumaanvraag in. Hij presenteerde zich als een grafisch kunstenaar die zijn posters en brochures wilde exposeren in Amerika. Die list werkte en op 30 juli 1925 – kort na zijn 32ste verjaardag – arriveerde hij in New York.

De dag daarop meldde hij zich op het kantoor van de American Trading Corporation (Amtorg) die had bemiddeld bij zijn visumaanvraag. De firma was een jaar eerder opgericht door de wiskundige Isaja Choergin, die in New York een Duits-Russische transportonderneming leidde. Amtorg was bedoeld om de handelsbetrekkingen tussen de VS en de Sovjetunie vlot te trekken. Dat lukte wonderwel – in één jaar tijd wist Choergin het startkapitaal te vervijftigvoudigen.

Het klikte meteen tussen de dichter en de dynamische Choergin, die zijn steun en toeverlaat werd in New York. Het was Choergin die logies voor Majakovski regelde in het flatgebouw op Fifth Avenue waar hij zelf ook woonde. Bovendien organiseerde hij een lezingentournee voor de dichter wiens werk hij bewonderde. Hij leende hem geld en bracht hem in contact met uitgevers. Op de Amerikaanse ambassade in Mexico City had niemand geweten wie Vladimir Majakovski was, maar onder socialisten en communisten in de VS gold hij als een held van de revolutie. Hij werd uitgebreid geïnterviewd door de linkse pers en was een graag geziene gast op party’s en politieke bijeenkomsten.

Er ontstond een hechte band tussen de dichter en de zakenman, die tijdelijk alleen woonde omdat zijn vrouw zojuist in Moskou was bevallen van een dochtertje. Hun vriendschap was alleen van korte duur. Nauwelijks een maand later kwam Isaja Choergin om het leven op het Long Lake in de bergen van de staat New York. De omstandigheden van zijn dood zijn nooit opgehelderd, maar alles wijst op moord.

Een paar dagen voor het ‘ongeluk’ kreeg Choergin bezoek van Efraïm Skljanski – de rechterhand van Stalin’s rivaal Leo Trotski. Skljanski was op last van Stalin naar New York gestuurd als hoofd van Amtorg. Die prestigieuze benoeming wekte alom verbazing, want hun wederzijdse antipathie was een publiek geheim. Skljanski had onder meer aan Trotski de gevleugelde uitspraak ontlokt over Stalin als ‘de meest prominente mediocriteit van onze partij’. Met Trotski zou Stalin later afrekenen.

Skljanski en Choergin waren een paar dagen de stad uitgegaan om in alle rust te overleggen hoe zij de taken zouden verdelen. Het ongeluk gebeurde tijdens een boottocht op het meer. Hun roeibootje sloeg om en beide mannen verdronken. Skljanski, die niet kon zwemmen, zou Choergin hebben meegesleurd. De versies van het gebeurde lopen uiteen. Volgens de Amerikaanse pers zijn ze overvaren door een motorboot. In Russische verslagen zijn ze het slachtoffer geworden van een plotseling opstekende rukwind. Hoe het ook zij, alle hulp kwam te laat.

Majakovski was ontzet toen hij het nieuws hoorde en voelde zich bedreigd. Voor hem was het ongeluk van zijn vriend geen toeval. Hij wist maar al te goed waartoe de GPOe in staat was. Dat wist ook Boris Bazjanov ­– de secretaris van Stalin die in 1928 naar het Westen vluchtte. In zijn memoires vertelt hij dat Jagoda – de latere beruchte chef van de geheime politie – met zoveel woorden toegaf dat Skljanski uit de weg geruimd was in opdracht van de Grote Baas. Of Choergin daar toevallig bij betrokken is geraakt, blijft gissen. De as van beide slachtoffers is naar Moskou verscheept, waar zij een officiële staatsbegrafenis kregen.

 

Een week na de tragedie ontmoette Majakovski op een cocktailparty een jonge Russin, die Isaja Choergin met opzet bij hem had weggehouden. Het was de 20-jarige Elizaveta Siebert – Elly op zijn Amerikaans. Choergin had zijn vriendin willen beschermen tegen de notoire rokkenjager, maar het lot besliste anders. Al diezelfde avond belandde zij in het bed van de dichter.

Elly stamde uit een welgestelde familie van Wolga-Duitsers. Dat waren Duitse protestanten die eind 18e eeuw door Catherina de Grote naar Rusland waren gehaald om de landbouw tot ontwikkeling te brengen. Zij konden er in alle vrijheid hun godsdienst belijden en waren als pacifisten vrijgesteld van dienstplicht. Haar vader had fortuin gemaakt als zakenman en bezat grote stukken land. Hij was zo rijk dat hij een miljoen roebel ‘leende’ aan de tsaar. Zo’n lening werd meestal geruild tegen een adellijke titel. Maar daar was het Siebert niet om te doen.

Bij het uitbreken van de revolutie raakten de Sieberts alles kwijt en ontvluchtten Rusland. Elly was tweetalig opgevoed in het Russisch en het Duits, en sprak bovendien vloeiend Frans en Engels. Door haar talenkennis vond zij in Moskou werk als tolk voor de ARA – het Amerikaanse voedselhulpplan tijdens de hongersnood. Daar ontmoette zij de Engelse accountant George Jones met wie ze op haar achttiende trouwde. Het jonge paar verhuisde naar Londen en vandaar naar New York.

Ten tijde van haar ontmoeting met Majakovski leefde Elly gescheiden van George Jones en voorzag zij in haar onderhoud door werk als fotomodel. Het huwelijk met Jones was niet ontbonden om haar de kans te bieden op een permanente verblijfsvergunning. Maar wanneer ze ruzie hadden, dreigde Jones haar het land uit te laten zetten. Majakovski deed alles om zijn affaire met Elly geheim te houden. Hij wilde haar behoeden voor de woede van haar echtgenoot, en vooral voor inmenging van de GPOe.

Door het wegvallen van Choergin werd de geplande tournee van Majakovski drastisch ingekort, zodat hij zonder geld kwam te zitten. Juist op dat moment arriveerde er een telegram van Lili. Sinds hij Elly kende, had Majakovski de correspondentie met zijn muze verbroken. De tekst was ondubbelzinnig:

 

‘Waar ben je gebleven? Schrijf hoe je leeft. Met wie je leeft kan me niet schelen. Ik wil naar Italië. Zorg dat ik geld krijg.’

 

Lili wist dat zij haar zin zou krijgen, maar Elly was stomverbaasd. Voor het eerst probeerde Majakovski zijn onderworpenheid aan Lili te rechtvaardigen. Hij vertelde Elly dat de Briks hem financieel hadden gesteund toen hij nog onbekend was. Daarna had hij een verhouding met Lili gekregen, maar die was nu voorgoed voorbij. Dit plotselinge besef haalde al zijn zekerheden onderuit. Moest hij niet van de Briks af om een eigen gezin te stichten met een vrouw die van hem hield?

 

Na drie hectische maanden was zijn visum verlopen en keerde de dichter terug naar Rusland. Niet nadat hij Elly had bezworen hem te schrijven op het adres van zijn werkkamer en de brieven niet aan hem te richten maar aan zijn zuster. Vlak voordat hij haar verliet, vertelde Elly dat zij zwanger was en het kind wilde houden. Die bekentenis kwam als een schok voor Majakovski en vergrootte zijn dilemma nog verder. De aanstaande vader vertrok met bloedend hart en stuurde een paar maanden later geld voor de bevalling. Op 15 juni 1926 werd Patricia Helen geboren. George Jones was bereid om het kind te echten. Zo werd Jelena Majakovskaja – Patricia Helen Jones.

Vader en dochter hebben elkaar maar een keer in hun leven ontmoet. Dat was in 1928 in Nice, waar Elly met de kleine Patricia vakantie hield. Majakovski moest zijn bezoek aan moeder en kind geheim houden voor Elsa Triolet, die hem in Parijs als een waakhond volgde. Aan Lili schreef hij dat hij een tijdje ging uitrusten aan de Côte d’Azur. Maar al na een paar dagen was hij terug in Parijs. Elly had hem afgehouden, beducht dat hij haar opnieuw zwanger zou maken. Ze wisten allebei dat hun verbintenis onmogelijk was.

Kristien gezien door Mark