Listen en lagen

Elsa Triolet door Matisse
Elsa Triolet door Matisse

Het is een raadsel hoe Elsa Cahan in juli 1918 het bolsjewistische Rusland heeft kunnen verlaten voor haar huwelijk met de Franse militair André Triolet. In haar memoires is zij opvallend zwijgzaam over de omstandigheden van haar vertrek, terwijl die gebeurtenis een keerpunt in haar leven is geweest.

Een paar maanden eerder was een geallieerde troepenmacht van Engelsen, Fransen en Amerikanen in Archangelsk geland om de bolsjewieken uit de macht te verdrijven. Die inval was een regelrechte oorlogsverklaring aan het Sovjetregime. De kans dat zij toestemming zou krijgen om te trouwen met een officier van een vijandelijk leger leek dan ook nihil.

Terwijl het gros van de bevolking niet eens vrij kon reizen in eigen land, mocht Elsa naar het buitenland. En bovendien nog in gezelschap van haar moeder. Later heeft zij langs haar neus weg verklaard dat Jelena Cahan meeging ‘voor haar eigen gemoedsrust’. Alsof hun vertrek de gewoonste zaak van de wereld was.

 

Na het overlijden van haar vader, drie jaar eerder, was Elsa met haar moeder in Moskou blijven wonen. Jelena Cahan was een begaafde pianiste die aan de opvoeding van haar dochters voorrang had gegeven boven een carrière in de muziek. Maar voor haar gemoedsrust had zij zich beter kunnen wijden aan haar geliefde Wagner.

De conflicten tussen de dominante moeder en haar vrijgevochten dochters waren niet van de lucht, vooral toen die op vrijersvoeten gingen. Jelena had een hekel aan Majakovski vanaf het ogenblik dat hij een voet over de drempel zette als minnaar van Elsa. En nu haar jongste eindelijk van die Lautmaul leek verlost, bracht hij haar oudste – die nota bene getrouwd was – het hoofd op hol. Zo had zij haar dochters toch niet grootgebracht? Haar zelfbeklag kende geen grenzen.

Elsa zat tussen twee vuren. Want ook Majakovski kwam bij haar klagen dat Lili hem aan het lijntje hield. Dat wakkerde bij haar de hoop aan dat zij haar verloren liefde nog terug kon winnen, maar daar was geen sprake van. Haar positie werd uiteindelijk zo penibel dat ze de omgang met Majakovski verbrak.

Aan bewonderaars had de jonge Elsa in haar vaderland geen gebrek. Maar niet een van hen kon in haar ogen de vergelijking met Majakovski doorstaan. Er was dan ook niets dat haar in Rusland hield. Elsa was niet de enige uit haar milieu die droomde van een leven in Parijs aan de zijde van een beroemde kunstenaar. Jelena Djakonova – beter bekend als Gala, de echtgenote van de dichter Paul Eluard en later van Salvador Dali – was een jeugdvriendin van Elsa en met Nadja Chodasevitsj – de vrouw van de schilder Fernand Léger – is zij haar leven lang bevriend geweest.

André Triolet was weliswaar geen kunstenaar, maar deze welgestelde officier kon haar wel een toekomst bieden buiten haar geboorteland. Hoe zij hem precies heeft leren kennen is onduidelijk. Elsa sprak van huis uit vloeiend Frans en daardoor kreeg zij toegang tot de Franse militaire missie in Moskou. Het verwende kindvrouwtje, dat het leven van ontberingen onder de bolsjewieken beu was, wond de dandy Triolet moeiteloos om haar vinger en weldra vroeg hij om haar hand.

Aan welke touwtjes heeft Elsa moeten trekken om weg te komen uit Rusland? Bij haar vertrek in 1918 bestond de gloednieuwe Sovjetstaat nog geen jaar en was er nog geen Sovjetpaspoort in omloop. Waar nodig werd een document uitgeschreven op geschept papier. De enige instantie die bevoegd was om zo’n provisorisch paspoort af te geven, was de TSJEKA. Had Elsa daar toen zelf al relaties? Heeft zij hulp gekregen van haar zus en zwager? Of misschien van Majakovski?

Officieel is Osip Brik pas in 1920 in dienst getreden bij de TSJEKA. Lili’s legitimatiepasje dateert van een paar maanden later. Maar ook al onderhielden zij in werkelijkheid al eerder betrekkingen met die instantie, zonder inmenging van hogerhand zou Elsa nooit haar uitreispapieren hebben gekregen.

Die helpende hand kan heel goed zijn geboden door Agranov1, een directe medewerker van Lenin. Lili heeft tegenover bevriende biografen volgehouden dat zij Agranov pas in 1928 heeft leren kennen. Maar in haar memoires vertelt zij dat ze al bij Agranov over de vloer kwam in een armoedige communale woning die vergeven was van de kakkerlakken. Dat moet vele jaren eerder zijn geweest, want in 1928 was Agranov een van de machtigste mannen van het land.

 

Het huwelijk met Triolet vond plaats in augustus 1919, meer dan een jaar na Elsa’s vertrek. De aanstaande bruid was niet rechtstreeks naar Parijs gegaan, maar had een omweg gemaakt via Londen. Jelena Cahan zou daar bij haar broer gaan wonen, de zakenman Leo Berman. Maar Engeland weigerde moeder en dochter toegang op vertoon van hun Sovjetpapieren. Dus moesten zij een paar maanden antichambreren in Noorwegen in afwachting van een visum. Pas toen Berman zich garant had gesteld voor hun verblijfskosten werden zij toegelaten tot het Verenigd Koninkrijk.

Voor de trouwdag van haar jongste dochter is Jelena Cahan niet overgekomen uit Londen. De stemming was er ook niet naar. De vader van André Triolet – een rijke porseleinfabrikant uit Limoges – was fel gekant tegen het voorgenomen huwelijk van zijn zoon met een Russin. Jelena verdacht hem zelfs van antisemitisme. Hij weigerde het jonge paar financieel te ondersteunen, wat een streep was door de rekening van Elsa. Uiteindelijk is hij onder druk van zijn vrouw toch gezwicht en kort na de bruiloft ging het bruidspaar scheep naar Tahiti om daar een plantage te beginnen.

Van hun gezamenlijke plantersdromen is niets terecht gekomen. Elsa deugde niet voor de tropen. De vochtige hitte en de overweldigende natuur werkten op haar zenuwen. Ze kreeg reumatische pijnen en lag soms nachtenlang te huilen. André liet haar al gauw aan haar lot over en zocht zijn heil bij de inheemse schonen. Elsa besefte dat ze was uitgepraat met Triolet. Na een jaar Tahiti waren ze terug op Europese bodem en gingen uit elkaar.

 

Op Tahiti had Elsa heimwee gekregen naar de artistieke wereld van haar jeugd. Zij bloeide dan ook op toen zij met Lili in 1922 naar Berlijn kwam voor een weerzien met haar Russische dichtersvrienden. Duitsland was het eerste land dat de Sovjetunie officieel erkend had, waardoor de Russische elite probleemloos naar Berlijn kon reizen – voor even of voorgoed. Zo veranderde de Duitse hoofdstad binnen de kortste keren in de culturele hoofdstad van de Russische emigratie.

Elsa was herenigd met haar zuster in Londen, waar ze samen hun moeder hadden bezocht. Via Lili’s contacten had Jelena Cahan een baantje gekregen bij de besmette Russische handelsfirma Arcos2. Zij moest haar eigen kostje gaan verdienen, omdat haar broer wegens fraude veroordeeld was tot gevangenisstraf. Bij het geruchtmakende spionageschandaal dat in 1927 bij Arcos losbarstte, was zij niet rechtstreeks betrokken al werd haar naam wel op de zwarte lijst gezet. Dat heeft haar dochters jarenlang visaproblemen opgeleverd.

De gezusters hadden heel wat bij te praten. De Briks en Majakovski bleken nauwelijks te hebben geleden onder de ontberingen die Elsa was ontvlucht. Integendeel, ze hadden het nog nooit zo goed gehad. Dankzij hun nieuwe vrienden bij de TSJEKA verbleven ze regelmatig in het buitenland en genoten ze een ruim inkomen.

Een van hun nieuwe vrienden was de tsjekist Michaïl Gorb, die destijds in Berlijn een illegaal netwerk van Sovjetagenten coördineerde. Later, toen Elsa in Parijs woonde, was Gorb hoofd van de GPOe in Frankrijk. Hij was dik bevriend met de Briks en Majakovski, en ook Elsa zal hij niet uit het oog verloren zijn.

De Russische handelsvertegenwoordiging in Berlijn was een trefplaats van emigranten. In ruil voor zijn privileges praatte Majakovski daar in op schrijvers om terug te gaan naar Rusland. Zeker drie beroemdheden zijn mede door zijn toedoen teruggekeerd: Maksim Gorki, Andrej Bjely en Aleksej Tolstoj. Gorki was door Lenin naar het buitenland verbannen en is na diens dood door Stalin met veel strijkages weer binnengehaald. De visionaire dichter en romancier Bjely heeft van zijn terugkeer weinig profijt gehad omdat hij onkreukbaar was. Maar de carrière van Tolstoj heeft na zijn remigratie een spectaculaire vlucht genomen.

 

Eind jaren dertig was Aleksej Tolstoj de rijkste man van de Sovjetunie, op Stalin na. Tolstoj was een sluwe pragmaticus. Door de Sovjetdictator schaamteloos op te hemelen, bleef hij niet alleen gespaard voor de Terreur maar smaakte hij een leven van weelde en genot waarvan hij altijd had gedroomd.

Aleksej Tolstoj was van oude adel, al wist hij dat in zijn kinderjaren niet. Zijn vader, die zelfs voor een huzaar een zeldzame losbol was, heeft hij nooit gekend. Aleksej droeg de naam van zijn stiefvader totdat bleek dat hij kon schrijven. Daarna liet hij zich uit opportunisme graaf Tolstoj noemen, net als zijn verre familielid Leo Tolstoj die hij wilde evenaren. Toen de revolutie van de adel een schietschijf maakte, vluchtte hij voor de bolsjewieken naar Parijs. Maar het armetierige bestaan van de gevluchte Russische adel In Parijs als taxichauffeur of fabrieksarbeider bij Renault paste hem niet, en zo belandde hij met zijn gezin in Berlijn.

Ook al was hij rijp voor de argumenten van Majakovski om terug te keren, toch is hij eerst zelf poolshoogte gaan nemen in Moskou. ‘De Oktoberrevolutie heeft mij alles gegeven’, heeft hij later verklaard. Zijn tegenprestatie was dan ook van formaat. Aleksej Tolstoj heeft in zijn historische romans de mythe geschapen dat de hele Russische geschiedenis de opmaat is geweest tot de Oktoberrevolutie. Stalin kon niet beter wensen.

Al op zijn zestiende was Tolstoj gegrepen door de figuur van Peter de Grote en las en verzamelde hij alles wat met die grote Russische hervormer te maken had. In 1929 heeft hij in zijn roman Peter I een weinig subtiel verband gelegd tussen tsaar Peter en Stalin. In volgende drukken schminkte hij Peter bovendien van een wrede tiran tot een wijze vader des vaderlands. Al die wijzigingen zijn aangebracht op verzoek van Stalin zelf, die nu kon bogen op zijn eigen ‘Tolstoj’.

Voor deze roman, die uitgroeide tot een Sovjetklassieker, kreeg hij de Stalinprijs plus een bedrag van 100.000 roebel – destijds een fortuin. Tolstoj had een rekening-courant bij de Staatsbank, waarvan hij onbeperkt kon opnemen. Zijn buitenhuis bij Leningrad werd een legendarische trefplaats voor de Sovjet beau monde.

Na de dood van Maksim Gorki gold de charismatische ‘rode graaf’ als de beroemdste schrijver van de Sovjetunie. In die hoedanigheid reisde hij in 1935 naar Parijs, waar hij Elsa Triolet terugzag op een spraakmakend antifascistisch schrijverscongres van de Comintern. Elsa had sinds hun ontmoeting in Berlijn een radicale politieke ommezwaai gemaakt. Na diverse – soms langdurige – bezoeken aan Moskou was er van haar vroegere afkeer van de bolsjewieken geen spoor meer over.

 

Aleksej Tolstoj heeft de communistische belofte van een paradijs op aarde altijd bespottelijk gevonden en is nooit Stalinist geweest. Hij praatte dan ook frank en vrij met Elsa Triolet over de toenemende terreur in Rusland. Maar Elsa was niet blij met zijn openhartigheid en verzweeg die alarmerende berichten voor haar nieuwe liefde, Louis Aragon.

In Aragon had Elsa eindelijk de evenknie van Majakovski gevonden. Met hem kon zij – net zoals Lili – de muze van een grote dichter zijn. Maar haar ambities reikten verder. Zij zag een kans voor Aragon om Majakovski te evenaren als zanger van het communisme. Zo hoopte zij grip te krijgen op de man die haar steeds dreigde te ontsnappen. Dat zij hem willens en wetens voor Moskou heeft gestrikt, heeft Elsa kort voor haar dood zelf bekend: ‘Mijn man is communist. Communist door mijn schuld. Ik ben het werktuig van de Sovjetautoriteiten.’

Voor macht en roem heeft Elsa Triolet het talent van een van de grootste Franse surrealisten verkwanseld. Onder haar invloed is Aragon veranderd van een dichterlijke pionier in een militante communist die zijn surrealistische verleden afdeed als een kleinburgerlijke jeugdzonde. Louis Aragon is met open ogen in de val gelopen. En hij was nog wel gewaarschuwd door zijn omgeving.

Toen Elsa in 1928 haar oog op Aragon liet vallen, kreeg zij het vrijwel meteen aan de stok met André Breton – de paus van het surrealisme. Die was ervan overtuigd dat zij in opdracht van het Kremlin zijn beweging kwam bespioneren, die volgens Moskou bestond uit pederasten en exhibitionisten. Er waren in Parijs meer Kremlin-ladies zoals Elsa, die Franse schrijvers aan de leiband hielden. De breuk tussen Aragon en zijn boezemvriend Breton liet niet lang op zich wachten. In plaats van door collega-dichters was hij voortaan omringd door apparatsjiks. Hij werd de spreekbuis van Moskou in Frankrijk. De dichter die de roman had afgezworen als verouderd, schreef nu vuistdikke pillen die simultaan in het Russisch werden vertaald en in reusachtige oplages van de Sovjetpersen rolden.

Rijk zijn ze ervan geworden en beroemd, maar niet gelukkig. Elsa & Louis wisten al ver voor de ontmaskering van Stalin van de misdaden van het Sovjetregime, maar hebben hun handen zo lang mogelijk in onschuld gewassen. In Frankrijk is de communistische partij nog lang daarna een machtsfactor gebleven, zodat zij bij hun leven nauwelijks gezichtsverlies hebben geleden. Begin jaren zestig zijn ze zelfs herontdekt door een nieuwe generatie. Modebladen als Elle en Vogue brachten hen in uitvoerige artikelen als het liefdespaar van de eeuw.

De Meirevolutie van ’68 heeft het tweetal definitief bijgezet als relieken van het verleden. Hun glorietijd – en dat van het communisme – was voorbij. Verbitterd maakte Elsa in 1970 een einde aan haar leven. Aragon ging na haar dood openlijk het pad op van de herenliefde. Hij hoefde voor niemand meer de schijn op te houden.

 

1 Zie episode Vuile handen.

2 Zie episode Meesterspion.

 

Kristien gezien door Mark