Ooggetuige

Marcel Body en KW, 1977
Marcel Body en KW, 1977

We scheelden vijfenvijftig jaar, de Fransman Marcel Body en ik. Toen ik hem voor het eerst ontmoette, was hij al over de tachtig maar zo vitaal als wat. Op zijn eentje was hij met de trein naar Amsterdam gekomen voor overleg met Arthur Lehning, die net iets jonger was dan hij.

Eind jaren zeventig telde Nederland twee bekende anarchisten: Anton Constandse en Arthur Lehning, die elkaar overigens negeerden als lucht. Constandse leverde als eminence grise commentaren voor de VPRO-radio en Lehning gaf voor het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) het verzameld werk uit van de Rus Bakoenin, de grondlegger van het anarchisme. Op staatskosten de man vereeuwigen die de staat wilde afschaffen – je moet het maar voor elkaar krijgen.

Als slavist moest ik Body terzijde staan bij de vertaling van Bakoenin’s omvangrijke correspondentie van het Russisch naar het Frans. De uitgave van Les Archives Bakounine was Franstalig. De edelman Bakoenin was opgevoed in het Frans – de omgangstaal van de betere kringen – en had Russisch geleerd van de bedienden. Mijn taak was uiteraard niet om Body te corrigeren, maar hij vergat wel eens een alinea. Zo kwam onze briefwisseling op gang.

Michaïl Bakoenin – een tijdgenoot van Karl Marx – leidde een avontuurlijk bestaan. Hij bereisde heel Europa om deel te nemen aan opstanden en samenzweringen, zat gevangen in de vesting van St. Petersburg, werd verbannen naar Siberië maar wist te ontsnappen naar Amerika. Zijn laatste jaren bracht hij van geleend geld door in Italië, wachtend op een erfenis die niet bestond.

De levensloop van Marcel Body was weinig minder kleurrijk. Niet dat hij daarmee te koop liep. In het boek dat hij op zijn 87ste publiceerde, las ik pas over zijn jaren in Rusland. En wat voor een jaren! Body heeft alle groten van de Sovjetgeschiedenis persoonlijk meegemaakt: Lenin, Trotski, Dzerzjinski, Stalin, Zinovjev. Hoe kwam een jonge Franse typograaf terecht in het hart van de Russische revolutie?

 

Marcel Body is in 1894 geboren in Limoges, destijds het centrum van de Franse keramische industrie. Hij kende het harde arbeidersbestaan van huis uit en deelde al jong de socialistische idealen. De politieke roman Opstanding van Tolstoj over de onverwoestbaarheid van het individu, was voor hem een openbaring. De dood van deze grote schrijver in 1910 was wereldnieuws en bracht Body ertoe op eigen houtje Russisch te gaan leren om Tolstoj in het origineel te lezen.

In 1914 brak de Eerste Wereldoorlog uit en twee jaar later werd Body opgeroepen voor zijn nummer. Gevraagd naar zijn talenkennis tijdens de rekrutering, bleek dat het leger vrijwilligers zocht voor de militaire missie in Rusland. En zo vertrok de avontuurlijke Marcel Body aan het hoofd van een groep artillerie-instructeurs naar het onbekende. Hij arriveerde tussen de twee revoluties van 1917 in – de Februarirevolutie die resulteerde in het aftreden van de tsaar, en de Oktoberrevolutie die de bolsjewieken aan de macht bracht.

De Franse militaire missie in Moskou stond bekend als een spionagenest waar geheuld werd met de bolsjewieken. Elsa – de zus van Lili Brik – zou daar haar eerste echtgenoot ontmoeten, André Triolet. Omdat hij Russisch sprak, was Body de contactpersoon met de Russen. Hij koos uiteindelijk de kant van de bolsjewieken en trad in 1919 toe tot de kersvers opgerichte Communistische Internationale (Comintern) – een federatie van buitenlandse communistische partijen met het doel de proletarische revolutie wereldwijd te verspreiden.

Grigori Zinovjev – voorzitter van de Comintern en rechterhand van Lenin – zag het enthousiasme van Body en stuurde hem naar de Oekraïne om een bureau op te zetten voor de Balkan. Inmiddels was de Burgeroorlog uitgebroken als gevolg van de chaos die de bolsjewieken hadden aangericht. De mateloze wreedheid en ellende tijdens zijn verblijf in het zuiden – hij was onder meer getuige van een pogrom in Kiev en wist ternauwernood te ontkomen uit het belegerde Odessa – zaaiden de eerste twijfels bij Body. Toen hij de kans kreeg om de Russische bodem te verlaten, greep hij die met beide handen aan.

Na vier jaar ondervoeding zette hij met vrouw en kind voet aan wal in het welvarende Noorwegen. Voor zijn benoeming tot particulier secretaris van de gevolmachtigde vertegenwoordiger van de Sovjetunie had hij de Sovjetnationaliteit aangenomen. De werkzaamheden van Body werden aan het thuisfront meer gewaardeerd dan die van zijn chef. Die haalde zich de woede van het Kremlin op de hals door een openlijke affaire met zijn secretaresse, terwijl zijn echtgenote in Moskou zat. De bolsjewieken waren preuts. En dan arriveert Alexandra Kollontaj – misschien wel de belangrijkste figuur in Body’s leven.

 

In Rusland, en ver daarbuiten, was Alexandra Kollontaj toen al een mythe. Als feministe van het eerste uur verkondigde zij de vrije liefde. Haar uitspraak dat seks hetzelfde is als een glas water drinken, werd gevleugeld. Lenin benoemde haar tot eerste vrouwelijke minister met de portefeuille sociale zaken. Zij onderhield contacten met Europese leiders over vrouwenemancipatie en de strijd tegen prostitutie. De jaarlijkse viering van Wereldvrouwendag op 8 maart staat op haar conto.

Behalve beeldschoon, was Kollontaj intelligent en erudiet. Ondanks haar aristocratische achtergrond werd zij een publieksidool, omdat ze haar gehoor in vuur en vlam kon zetten. Haar turbulente liefdesleven getuigt van haar passie. Kollontaj had lak aan de heersende moraal en aan tradities. Zij veroorzaakte een regelrecht schandaal toen ze op haar vijfenvijftigste verliefd werd op een zeventien jaar jongere ongeletterde matroos. Zelf zag ze alleen maar voordelen in die verhouding: ‘Sinds ik met een arbeider leef en niet meer met een bourgeois, leer ik het leven, de behoeftes en problemen van arbeiders beter kennen en begrijpen. Hij heeft me voor heel veel dingen de ogen geopend; hij heeft me veranderd.’

Wat een verschil met Lili Brik, die met Kollontaj’s ideeën over vrije liefde was opgegroeid. Lili wilde helemaal niet veranderen. ‘In mijn hart ben ik een communist – heeft ze van zichzelf gezegd – maar verder ben ik vreselijk burgerlijk’. Haar huwelijk met Osip heeft ze nooit verbroken, hoewel Kollontaj als minister het huwelijksrecht had gemoderniseerd. Scheiden kon vanaf 1917 simpelweg door een verzoek van een van beide partners zonder opgaaf van redenen. Ook al gold Lili officieel als de weduwe van Majakovski, zij bleef de echtgenote van Osip Brik. Zonder goedkeuring van Brik heeft zij bij diens leven nooit een stap verzet.

 

Voor Marcel Body was Alexandra Kollontaj geen onbekende. Hij had haar eerder ontmoet bij zijn werk voor de Comintern in Moskou. Toen Body naar Kiev werd gestuurd, zat Alexandra in dezelfde trein op weg naar haar matroos Pavel Dybenko, die promotie had gemaakt en aan het front in de Oekraïne vocht. Toen hun trein beschoten werd door rebellen, redde Body haar leven.

Haar liefdesperikelen met Dybenko, die haar bedroog met een veel jongere vrouw, werden in de pers breed uitgemeten. Om die reden werd de voormalige first lady van de bolsjewieken naar Noorwegen verbannen. Scandinavië was voor haar geen terra incognita; zij had voor de revolutie in Noorwegen en Zweden gewoond en sprak die talen vloeiend. Bij aankomst zat niemand op haar komst te wachten. Dat gaf haar de gelegenheid om in een pension buiten Oslo haar beroemdste boek te schrijven Liefde van werkbijen, drie verhalen die in 1979 door de feministische uitgeverij Sara in het Nederlands zijn herdrukt. Op voorspraak van Marcel Body werd zij door Moskou benoemd tot opvolgster van zijn ontslagen chef. Dat maakte van Alexandra Kollontaj de eerste vrouwelijke ambassadeur ter wereld.

Haar eerste daad was om Marcel Body te promoveren tot hoofd van de handelsvertegenwoordiging. Dat bleek een gouden zet. Samen brachten zij de handel tussen Noorwegen en de Sovjetunie op gang. Honderden tonnen vis gingen nu richting Rusland, waar na een verwoestende hongersnood nog steeds voedselgebrek heerste.

Tussen Body en de tweeëntwintig jaar oudere Kollontaj groeide een hechte band. Hij bewonderde haar om haar moed en energie en zij hem om zijn koelbloedigheid en organisatietalent. Toen Kollontaj ernstig ziek werd, wisten ze dat geheim te houden doordat Body in haar stijl aan Moskou bleef rapporteren in het Russisch. Zo konden ze voorkomen dat zij haar ambassadeurspost verloor.

Na de dood van Lenin in 1924 brak een periode aan van intriges rondom zijn opvolging. Alexandra Kollontaj, met haar scherpe politieke inzicht, begreep dat Stalin geen schijn van kans had tegen de pen en tong van Trotski, noch tegen de almachtige voorzitter van de Comintern, Zinovjev. ‘Binnenkort rest hem niets anders dan geweld om ze de baas te blijven en als het moment gekomen is, zal hij niet aarzelen geweld te gebruiken’.

 

Het onafhankelijke duo werd een doorn in het oog van het Kremlin, dat Body en Kollontaj terugriep naar Moskou. Zij kreeg de post van ambassadrice in Mexico; hij weigerde een aanstelling in Tokio en hield de diplomatieke dienst voor gezien. In 1927 keerde Body terug naar zijn vaderland. Daar schoot zijn kritiek op Stalin de Franse Communistische Partij (PCF) in het verkeerde keelgat. Die partij was zo pro stalinistisch dat zij pas in 1956, toen de dictator in eigen land werd ontmaskerd, voorzichtig het roer omgooide.

Een tweede – internationale – rel maakte zijn breuk met de communistische wereld onherroepelijk. Body had een kopie bemachtigd van het testament van Lenin, waarin hij Stalin uitsluit als zijn opvolger. Zodra Stalin lucht kreeg van het bestaan van dat testament heeft hij het achterover gedrukt. Maar er bestonden vijf gewaarmerkte kopieën van. Body heeft zijn exemplaar meegegeven aan twee Franse advocaten, die het naar Parijs hebben gebracht. Daar is het gepubliceerd door een van de oprichters van de PCF, die prompt werd geroyeerd. Het testament van Lenin haalde de wereldpers, maar is door Moskou altijd bestempeld als een vervalsing.

Twee keer heeft Body zijn vriendin Alexandra, die politiek steeds meer geïsoleerd raakte, nog opgezocht: in 1929 in Oslo en in 1936 in Zweden, waar zij tot na de oorlog ambassadrice bleef. Haar werk had zijn oude glans verloren. Steeds vaker werden capabele mensen vervangen door non-valeurs. Iedere nieuwe collega was een potentiële verrader. Nadat zij in Moskou op de Loebjanka was ontboden bij de gevreesde Jezjov – bijgenaamd de bloeddorstige dwerg – die haar uithoorde over ‘de verrader Body’, heeft zij haar vriend in 1937 een formele afscheidsbrief geschreven. Als geen ander wist zij dat de arm van de geheime politie tot ver over de grenzen reikte.

Alexandra Kollontaj is tachtig jaar geworden. Dat zij niet door Stalin is vermoord zoals alle andere medestanders van Lenin komt omdat zij ongevaarlijk werd geacht. Op het juiste moment heeft zij haar handen afgetrokken van Trotski en zich – met tegenzin – aan de kant van Stalin geschaard.

 

Omdat hij niet gewichtig deed, werd Marcel Body door mijn collega’s op het IISG voor naïef versleten. Ik was verbaasd hoe Arthur Lehning hem kleineerde. Alsof de man bij toeval in het oog van de geschiedenis was beland, zonder te begrijpen wat er om hem heen gebeurde.

Marcel Body was geen theoreticus, maar daarom geen onnozelaar. Wat er aan de hand was, wist hij dondersgoed. Hij had mèt Alexandra Kollontaj zijn idealen in rook zien opgaan, vrienden zien veranderen in vijanden, en het leven in Rusland zien verslechteren in plaats van verbeteren. Ondanks alles is hij opgewekt en vriendelijk gebleven. In levenskunst was hij de cynische wereldverbeteraar Lehning met afstand de baas.

Kristien gezien door Mark