Propaganda genie

Willi Münzenberg. Berlijn, 1920
Willi Münzenberg. Berlijn, 1920

Ieder schoolkind weet dat Joseph Goebbels de naziminister van propaganda was. Zijn retorische hoogstandje ‘Wollt ihr den totalen Krieg?’ is gemeengoed. Maar bijna niemand kent de naam van Willi Münzenberg – zijn antifascistische tegenspeler. Toch werd hij door Goebbels bewonderd en gevreesd. En met reden, want de erudiete Goebbels moest het afleggen tegen het natuurtalent van zijn rivaal. Ook al opereerde Münzenberg bij voorkeur achter de schermen, de impact van zijn activiteiten was wereldwijd en blijvend.

Willi Münzenberg was de zoon van een kroegbaas uit Thüringen die zich in een dronken bui een kogel door zijn kop joeg bij het schoonmaken van zijn jachtgeweer. Willi stond er op zijn vijftiende alleen voor, want zijn moeder was overleden toen hij een kleuter was. Als jonge ongeschoolde arbeider in een schoenenfabriek kwam hij in aanraking met het socialisme en werd politiek actief. Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog raakte hij in het gevang vanwege antimilitaristische propaganda en na zijn vrijlating week hij uit naar Zwitserland – destijds een vrijhaven voor revolutionairen.

De dynamische Münzenberg stichtte een socialistische jeugdbeweging in Zürich en kwam daar in 1915 in contact met Lenin. Hij was vijfentwintig toen hij aan de toekomstige Sovjetleider werd voorgesteld als een wonderkind. De kleine Duitser met zijn karakteristieke kop en woeste haardos blonk uit in clandestiene praktijken zoals geldsmokkel en paspoortzwendel. Bovendien wist hij met zijn charisma moeiteloos geldschieters aan te trekken. Een man naar Lenin’s hart.

 

In 1920 zette Münzenberg voor het eerst voet in Moskou om het tweede congres van de Communistische Internationale (Comintern) bij te wonen. De oude banden met de bolsjewieken werden aangehaald en met een handvol diamanten in de voering van zijn colbertje genaaid, ondernam hij de terugreis naar Berlijn. De Comintern financierde buitenlandse activiteiten met de verkoop van Russische kroonjuwelen – een indrukwekkende collectie sieraden en edelstenen met een huidige waarde van ruim 100 miljard dollar.

Lenin’s desastreuze landbouwpolitiek, in combinatie met een uitzonderlijk droog voorjaar, veroorzaakte in 1921 een hongersnood van ongekende afmetingen. Het jaar daarop was de situatie nog rampzaliger omdat al het zaaigoed als voedsel was gebruikt. Dertig miljoen mensen leden honger.

Na lang aandringen van zijn adviseurs ging Lenin door de knieën en liet hij de internationaal bekende schrijver Maxim Gorki de noodklok luiden. De respons was overweldigend, zowel in eigen land als daarbuiten. Herbert Hoover – de latere Amerikaanse president – leverde met zijn American Relief Association (ARA) voedselrantsoenen aan meer dan 10 miljoen Russen.

Lenin vreesde dat het succes van de hulpactie zijn macht zou aantasten en zodra de grootste nood gelenigd was, liet hij alle medewerkers van het Russische hulpcomité arresteren, onder wie de jongste dochter van Leo Tolstoj. De orthodoxe kerk die kerkschatten had verkocht om de nood te lenigen, werd voor haar generositeit zwaar gestraft. Onder de cynische leuze ‘Maak brood van goud’ werden kerken van hun laatste kostbaarheden beroofd, waarbij priesters, monniken en nonnen massaal de dood vonden.

Maar de grootste vernedering voor Lenin was de hulp van Hoover. Een buitenlandse kapitalist mocht niet slagen waar bolsjewieken hadden gefaald. En dus werd de uitgehongerde volwassen slachtoffers verboden van het ideologisch foute hulpvoedsel te eten. Alleen kinderen werden immuun geacht tegen kapitalistische besmetting. Van de vijf miljoen doden die de hongersnood eiste, lag ‘de denkende guillotine’ niet wakker. Zijn opvolger Stalin heeft de bolsjewistische ethiek later zo verwoord: ‘Eén dode is een tragische gebeurtenis; een miljoen doden zijn statistiek’.

Willi Münzenberg kreeg opdracht van de Comintern het succes van Hoover’s ARA te overklassen. Hij startte een solidariteitscampagne onder arbeiders door middel van een nieuwe organisatie – de Internationale Arbeiders Hulp (IAH). Wie met succes fondsen wil vergaren, moet niet gaan collecteren onder arbeiders die het zelf niet breed hebben. Maar voedselhulp was nooit het hoofddoel van de IAH. De campagne diende als dekmantel om propaganda te verspreiden voor het Sovjetregime. Opnames uit Rusland monteerde Münzenberg in Berlijn tot films die de Sovjetunie toonden als een arbeidersparadijs.

 

Niet alleen de Russische landbouw maar ook de rest van de economie had zwaar te lijden van het bolsjewistische bewind.  Lenin zag zich gedwongen een stap terug te doen en introduceerde in 1921 de Nieuwe Economische Politiek (NEP) – een herleving van de vrije markt. Geld, dat aan het begin van de revolutie als ruilmiddel was afgeschaft, kwam opnieuw in omloop. De nieuwe munt was gebaseerd op de gouden standaard. Lenin bezwoer dat de NEP van tijdelijke aard was. Als eenmaal het communisme zou heersen op aarde – beloofde hij – zou goud alleen nog maar gebruikt worden om wc-potten van te maken.

De NEP was vooral bedoeld om buitenlandse investeringen aan te trekken, al werd dat niet hardop gezegd. De IAH moest voor de buitenwereld verdoezelen dat Duitse en Amerikaanse kapitalisten de Sovjeteconomie te hulp schoten. Die stroomden toe op het nieuws dat de bolsjewieken de exploitatie van fabrieken in buitenlandse handen wilden geven. Met zulke concessies zijn woekerwinsten gemaakt. Willi Münzenberg was een van de vele nieuwe miljonairs. Het Kremlin liet die uitverkoop oogluikend toe, zeker als er propaganda voor het communisme tegenover stond.

En daar blonk Münzenberg in uit. De hongersnoodcampagne was de start van zijn medianetwerk. Hij zette persagentschappen op over de hele wereld – van Moskou, Berlijn, Parijs en Londen tot New York, Hollywood, Shanghai en Delhi; hij organiseerde campagnes tegen oorlog en kolonialisme; hij produceerde films; hij richtte boekenclubs op en stuurde journalistiek talent aan voor zijn talrijke kranten en radiostations. Tussen 1921 en 1936 heeft Willy Münzenberg met zijn propaganda voor het ‘communisme met een menselijk gezicht’ de jeugdige intelligentsia weten te in te spinnen voor de Sovjetunie.

 

Op het hoogtepunt van zijn imperium betrok de ‘rode miljonair’ een luxe flat in Berlijn, ingericht met Biedermeier meubels. Hij reed in een limousine met chauffeur en ging gekleed in maatpakken. Münzenberg had een eigen bodyguard en een vrouw van stand die hem bewonderde.

Babette Gross was de dochter van een rijke brouwer uit Pruisen. Net als haar zuster – Margareta (Greta) Buber-Neumann – had zij haar gezapige aristocratenbestaan ingeruild voor het avontuur aan de zijde van een politieke activist. Greta werd de vrouw van de ambitieuze Heinz Neumann, die op last van Stalin naar China vertrok. Zijn bloedige partizanenstrijd tegen de nationalisten van Chiang Kai-shek leverde hem de bijnaam op van ‘slager van Kanton’.

In 1935 werd Neumann met zijn vrouw naar Moskou ontboden, waar ze bij aankomst hun paspoort moesten inleveren. Op dat moment begrepen zij dat ze gedoemd waren te verdwijnen tussen de raderen van de Stalinterreur. Zonder uitreispapieren konden ze niets anders doen dan op hun beurt wachten. Pas twee jaar later is Neumann in het holst van de nacht van zijn bed gelicht om nooit meer terug te keren. Zelfs zijn invloedrijke zwager Willi Münzenberg heeft hem niet kunnen redden.

Greta kreeg een paar maanden respijt maar belandde na haar arrestatie in een werkkamp in Karaganda, midden in de onherbergzame steppen van Kazachstan. Na een verblijf van drie jaar in lemen hutten, vergeven van de wandluizen en vlooien, werd zij aan de Gestapo uitgeleverd en gedeporteerd naar Ravensbrück. In dat Duitse vrouwenkamp raakte zij bevriend met de Tsjechische journaliste Milena Jesenská, de grote liefde van Frans Kafka – net zo’n sterke en onafhankelijke persoonlijkheid als zijzelf. Milena’s ongezouten kritiek op het communisme heeft Greta definitief de ogen geopend.

Jesenská is kort voor de bevrijding aan nierfalen bezweken, maar Greta Neumann heeft vijf jaar Ravensbrück overleefd. Na de oorlog werd zij, net als Babette, een felle anticommuniste. Zij was in 1949 kroongetuige tijdens het proces in Parijs tegen de Russische ingenieur Viktor Kravtsjenko – een van de eerste klokkenluiders van het Sovjetregime. Ik verkoos de vrijheid, waarin hij een boekje opendoet over het ware gezicht van het communisme, werd wereldwijd een bestseller. In de rechtszaal kruiste zij het pad van Louis Aragon en Elsa Triolet die Kravtsjenko hadden aangeklaagd als lasteraar. Greta’s indrukwekkende getuigenis had het effect van tien jaar anti-Sovjetpropaganda en Kravtsjenko werd vrijgesproken. Aragon en Triolet zouden nog jaren het stalinisme blijven verheerlijken, zelfs toen in de Sovjetunie het roer allang om was.

De dichter Louis Aragon was een van de intellectuelen die door de Comintern bewerkt werd om de lof te zingen van het Sovjetregime. Bekende Franse auteurs als Malraux, Gide en Cocteau waren hem voorgegaan. Bij het enthousiasmeren van invloedrijke opiniemakers voor de linkse zaak werd chantage of omkoping niet geschuwd. Willi Münzenberg stond aan de wieg van dit soort praktijken.

Tot aan de Rijksdagbrand in 1933 had de spindoctor in Berlijn geopereerd. De nasleep van die gebeurtenis was de eerste directe confrontatie tussen Goebbels en Münzenberg. De nazi’s arresteerden de vermeende aanstichter van de brand, de Nederlandse communist Marinus van der Lubbe, maar ook drie hoge Bulgaarse Comintern-functionarissen. Hitler reageerde ziedend dat hij alle communisten op Duits grondgebied zou laten opknopen. Münzenberg besefte dat zijn naam hoog op de lijst stond en nam de wijk naar Parijs. Daar zette hij zijn twee grootste propagandastunts op touw – het Bruinboek en het Volksfront.

 

Het Bruinboek is een in allerijl gemonteerde verzameling halve waarheden, roddels en verdachtmakingen over de Rijksdagbrand en het Hitlerregime. Er wordt bijvoorbeeld in beweerd dat Van der Lubbe een van de veroveringen was van de homoseksuele SA-leider, Ernst Röhm. Hitler greep die ‘onthulling’ aan om in 1934 af te rekenen met Röhm tijdens de ‘Nacht van de lange Messen’, waarin de top van de SA is geliquideerd. Het Bruinboek is in vele talen uitgebracht en overal voor waar genomen. Mede hierdoor werd het naziproces tegen de brandstichters een sof. Alleen Van der Lubbe is veroordeeld tot de guillotine; de Bulgaarse communisten kwamen vrij. Volgens de laatste historische gegevens hadden Hitler en Stalin het op een akkoordje gegooid en werden de Comintern-agenten uitgewisseld tegen drie nazispionnen.

Tijdens deze operatie ontdekte Münzenberg waar zijn grootste kracht lag: het manipuleren van miljoenen mensen door desinformatie. En zo is de basis gelegd voor het Volksfront. Communisten besloten tot samenwerking met hun aartsvijand, de sociaaldemocraten, om gezamenlijk één front te vormen tegen het fascisme. De lijst van beroemdheden die zich door Münzenberg-mannen lieten strikken voor het Volksfront is indrukwekkend. Van Lillian Hellman, Dorothy Parker en Ernest Hemingway tot Bertolt Brecht, Erica Mann, Picasso en Joris Ivens. Van Hollywood tot Amsterdam deelde men dezelfde idealen: pacifisme en antifascisme. De propaganda van Münzenberg speelde daar naadloos op in. De jeugd werd een zwart-wit beeld voorgehouden: Hitler of Stalin, Mussert of Moskou. Wie voor progressief wou doorgaan, was links. En links stond destijds niet voor het moorddadige regime in de Sovjetunie – waarvan nog weinig mensen een vermoeden hadden – maar voor de glamour- en glittervariant: la gauche caviar zoals de Fransen het noemen.

 

Bij aankomst in Parijs waren Willi en Babette opgevangen door de Franse persmagnaat Lucien Vogel – uitgever van Vu, het eerste foto-journalistieke blad in West-Europa. Daarin debuteerden fotografen als Cartier-Bresson, Man Ray en Brassaï. Vu maakte propaganda voor de communistische heilstaat. In 1931 verscheen een special over de Sovjetunie in een oplage van een half miljoen exemplaren. Vogel werkte in het geheim voor de Comintern en bood de vluchtelingen onderdak in La Faisanderie, een voormalig jachthuis van de Franse Zonnekoning even buiten Parijs. Dat buitengoed huurde hij van de Franse staat. In de jaren twintig en dertig was het een exclusieve trefplaats voor de intellectuele jetset. Schrijvers, journalisten, schilders, politici en diplomaten van links èn rechts vonden er gastvrij onthaal te midden van ballerina’s, zangeressen en modellen. Een chique broeinest van spionnen. Van een weekendje Faisanderie moest je volgens getuigen een week lang bijkomen.

Vogel steunde de volksfrontregering van de Franse premier Léon Blum en tartte de nazi’s door in september 1936 in Vu een kaart te publiceren met de locaties van Duitse concentratiekampen. Frankrijk en Spanje waren de enige twee Westerse landen waar communisten via een volksfront aan de regering deelnamen. Ondertussen ronselde de Comintern spionnen onder begaafde jonge mensen die voorbestemd waren voor hoge posten. Berucht is de ‘mol’ Kim Philby in de Britse geheime dienst. Het westen werd verrast door de brutaliteit van die spionnen. Ze reisden van land tot land met valse papieren om medewerkers te werven, liquidaties uit te voeren of mensen naar Rusland te lokken, een wisse dood tegemoet. De BVD ontdekte na de oorlog dat er vòòr 1940 ook in Nederland een uitgebreid Russisch spionagenetwerk actief was.

Voor Stalin was het stoppen van de opmars van het fascisme allerminst een prioriteit. Hij zocht – en kreeg – in het geheim toenadering tot Hitler, net als tijdens het Rijksdagproces. Zijn opzet was dat Duitsland voor hem zou afrekenen met zijn aartsvijanden Engeland en Frankrijk, waarna hijzelf Duitsland de genadestoot zou geven. Toen de Sovjetunie in 1939 een niet-aanvalsverdrag sloot met nazi-Duitsland stond de wereld paf, Willi Münzenberg incluis.

 

De Comintern is opgericht door Lenin en Trotski om een wereldrevolutie te ontketenen, te beginnen in Berlijn. Maar dat doel bleek al snel onhaalbaar. Stalin zag andere mogelijkheden met de Comintern. Doordat Münzenberg de wereldopinie bezighield met de strijd tegen het fascisme, kreeg de dictator vrij spel om in eigen land een absolute dictatuur te vestigen. De Grote Terreur is mede mogelijk gemaakt door de machinaties van het Volksfront. Terwijl in 1936 in Spanje de burgeroorlog uitbrak – de cause célèbre van de linkse gemeente – kon Stalin ongestoord zijn echte en vermeende vijanden laten executeren.

Willi Münzenberg heeft niet tijdig gemerkt dat zijn mediakartel door de Russische geheime dienst geïnfiltreerd was. Hij is verraden door zijn eigen rechterhand, de diabolische meesterspion Otto Katz die Hollywood als werkterrein had. Gedesillusioneerd over Stalin’s rol in de Spaanse burgeroorlog – waarin hij de communisten aan hun lot overliet in de vuile oorlog tegen Franco’s fascisten – en zijn onbegrijpelijke pact met Hitler, brak de geniale campagnestrateeg met de Comintern. Te laat. Hij was ten dode opgeschreven vanaf het moment dat zijn beschermers in Moskou waren geliquideerd.

Hoe hij precies aan zijn einde is gekomen, is onduidelijk. Drie maanden na zijn dood werd zijn lijk door een jachthond gevonden in de bossen van Oost-Frankrijk. Münzenberg is kort na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog opgeknoopt aan een boom. Moord of zelfmoord? – niemand die het weet. Hij was op de vlucht naar het neutrale Zwitserland waar zijn opmars was gestart.

Kristien gezien door Mark