Spindoctor

Osip Brik door Rodtsjenko
Osip Brik door Rodtsjenko

Majakovski’s propagandaverzen waren verplichte stof voor hele generaties Russische scholieren. Van het moment dat Stalin hem in 1935 postuum uitriep tot de belangrijkste dichter van het Sovjettijdperk tot aan de perestrojka is zijn poëzie verspreid in honderd miljoen exemplaren. Een monsteroplage die zelfs Ruslands meest geliefde dichter Poesjkin nooit heeft gehaald.

Het imago van Majakovski als Dichter van de Revolutie is welbewust gecreëerd door Osip Brik. Niet Lili Cahan, maar haar man Osip Brik, was de drijvende kracht achter Vladimir Majakovski. Bij hun eerste ontmoeting in 1915 was Osip net zo ondersteboven van Majakovski als deze van Brik‘s vrouw. De band tussen de beide mannen bleek duurzamer dan die tussen de dichter en zijn grillige muze, die al gauw op hem uitgekeken was.

 

Osip Brik blonk uit in alles wat hij ondernam, maar niets wist hem lang te boeien. Toen hij bevriend raakte met Majakovski was hij zevenentwintig en een beetje blasé. Als zoon van een welgestelde joodse juwelier leidde hij een bevoorrecht bestaan in Moskou. Voor de revolutie waren de grote steden taboe voor Russische joden. Zij waren verbannen naar een enclave in het zuidwesten van het Russische rijk. Alleen rijke kooplui en mensen met een universitaire titel waren daarvan vrijgesteld. Andere beperkingen voor joden zoals de numerus clausus op het gymnasium en de universiteit wist Osip te omzeilen door zijn meer dan gemiddelde intelligentie.

Na voltooiing van zijn rechtenstudie liet hij zijn aangekondigde proefschrift over prostitutie varen. In plaats daarvan ging hij bij zijn vader in de zaak. Die kon wel juridische bijstand gebruiken want het bloedkoraal dat hij verkocht, was nep. De Briks zijn miljonair geworden met de handel in steentjes uit de Golf van Napels, die sprekend op koraal leken. Hun klanten vonden zij vooral in de verre uithoeken van het Russische rijk.

Toen hij pas getrouwd was, nam Osip zijn jonge bruid mee op die handelsreizen. Hoe het hem gelukt is de flamboyante Lili Cahan te strikken, was voor haar talrijke bewonderaars een raadsel. Brik moest dan ook al zijn strategisch vernuft inzetten om Lili’s hart te winnen. Maar zodra hij haar veroverd had, verflauwde zijn belangstelling. Na twee jaar was hun huwelijk in feite voorbij. Tot groot verdriet van Lili, die nooit van hem heeft willen scheiden. Met de dood van Osip in 1945 verloor Lili naar eigen zeggen haar kompas.

Brik was niet alleen Lili’s leidsman, hij nam ook Majakovski onder zijn hoede. Vanaf het moment dat de jonge dichter bij de Briks over de vloer kwam, keek hij op tegen de erudiete Brik. Lili beschrijft in haar memoires hoe Majakovski ’s ochtends voor de deur van Osip’s kamer draalde tot die tevoorschijn kwam en ze samen uitgebreid ontbeten. Zolang ze onder één dak leefden, waren hun ochtenden gevuld met gesprekken over literatuur, kunst en cultuurpolitiek.

Vòòr hun kennismaking had Brik weinig belangstelling voor literatuur. De mystieke poëzie van de symbolisten zei hem niets. Hun onheilszwangere wereldbeeld vond hij volkomen uit de tijd. Het was de rebelse toon van Majakovski’s gedicht Wolk in broek die hem aansprak. Brik geloofde – eerder dan Majakovski – dat lyrische poëzie had afgedaan. De revolutie leek hem daarin gelijk te geven.

 

De rebellie van Majakovski was geen pose. Zijn revolutionaire elan kwam niet uit boeken – zoals bij Brik – maar uit het leven zelf. Als jongetje van twaalf nam hij al deel aan stakingen en demonstraties. Zijn schooltijd in Georgië, waar zijn vader jachtopziener was, stond in het teken van politieke onrust. Onder de heetgebakerde bewoners van de Kaukasus groeide het verzet tegen het tsaristische bewind. Hier vonden de eerste terroristische aanslagen tegen het regime plaats met als hoogtepunt in 1907 een spectaculaire roofoverval midden in de hoofdstad Tbilisi. De negenentwintigjarige Soso Djoegasvili – die zich later Stalin zou noemen: de man van staal – ging er vandoor met een miljoenenbuit voor de partijkas van de bolsjewieken. De veertig doden en talrijke gewonden die daarbij vielen, waren zijn eerste slachtoffers.

Na de vroegtijdige dood van Majakovski’s vader door bloedvergiftiging verhuisde het gezin naar Moskou, waar zijn moeder een pension begon. Een van hun eerste kostgangers was een bolsjewiek. Vladimir was zo onder de indruk van die revolutionair van vlees en bloed dat hij in 1908 van school ging om politiek activist te worden. Al na een paar weken werd hij bij een inval op een illegale drukkerij gearresteerd. Om voor vol te worden aangezien, loog hij over zijn leeftijd. Maar toen bleek dat hij amper vijftien was, werd hij direct vrijgelaten.

De jeugdige oproerkraaier ging ermee akkoord om zijn school alsnog af te maken en bereidde zich thuis voor op het staatsexamen. Maar de politie bleef hem in de gaten houden en toen bij een huiszoeking zijn revolver werd gevonden, verdween hij opnieuw achter de tralies. Deze keer zat hij bijna anderhalve maand vast, voordat hij gered werd door een huisvriend die zich voordeed als de eigenaar van het wapen.

Die ervaring had hem niet afgeschrikt, want Majakovski bleef actief in revolutionaire kringen. Nu raakte hij betrokken bij een complot om politieke gevangenen te bevrijden uit de vrouwengevangenis. Dertien gedetineerden en een bewaakster wisten te ontsnappen, maar Vladimir werd gepakt. In de gevangenis was hij zo opstandig dat hij in de isoleercel belandde. Daar heeft hij elf maanden vastgezeten in afwachting van verbanning naar Siberië. Kort voor de aanvang van zijn proces slaagde zijn moeder erin hem vrij te krijgen, omdat hij nog steeds minderjarig was. Dat was voor Majakovski het einde van zijn carrière als beroepsrevolutionair. Voortaan zou hij de revolutie op papier bedrijven.

 

Door Vladimir Majakovski kwam Brik in contact met radicale taalvernieuwers als de futuristen en de formalisten. De scherpzinnige jurist voelde zich in hun gezelschap als een vis in het water en ontwikkelde zich binnen de kortste keren tot een literatuurtheoreticus van rang. Samen met Majakovski schreef hij voor de cultuurbijlage van de krant Nieuw Leven, onder redactie van volkscommissaris Loenatsjarski. Brik sloot vriendschap met deze invloedrijke bolsjewiek die een bewonderaar van Majakovski bleek te zijn. Loenatsjarski werd een vaste bezoeker van huize Brik, waar uitgebreid gediscussieerd werd over artistieke vernieuwing. Toen Loenatsjarski een departement voor schone kunsten oprichtte om de kunstsector te moderniseren, greep Osip Brik zijn kans.

Voor Brik was Majakovski de verpersoonlijking van zijn opvattingen over een kunst die bij het nieuwe tijdperk paste. De vonk van het geniale die hij zelf miste, vond hij bij de minnaar van zijn vrouw. Hun veelbesproken trio berustte op onderlinge lotsverbondenheid: Majakovski hield van Lili, Lili hield van Osip en Osip kon niet buiten Majakovski. Brik had voldoende overwicht op de vijf jaar jongere dichter om hem te overtuigen van zijn ideeën. Kunst was niet langer de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie. Voortaan zou kunst – en dus ook poëzie – dienstbaar zijn aan de maatschappij.

Volgens de futuristische kunstideologie moest postrevolutionaire kunst doelmatig zijn. Kunst moest een werktuig worden van de staat. Beeldende kunstenaars dienden in artistieke staatscommunes te worden omgeschoold tot culturele werkers. Hun werk moest versmelten met industriële productie. Ook poëzie moest een maatschappelijke functie krijgen. Daar ligt de oorsprong van Majakovski’s propagandaverzen.

Al snel groeide Osip Brik uit tot een spreekbuis van de artistieke avant-garde. Niets ging hem te ver om zijn ideeën ingang te doen vinden als de officiële kunstideologie van het nieuwe regime. Op advies van een hoge partijbons werd hij lid van de communistische partij en bood hij ongevraagd zijn diensten aan bij de TSJEKA.

Aanvankelijk overrompelde hij Loenatsjarski met zijn tactiek. Twee jaar lang mocht Brik met de futuristen een uitgeversconcern leiden dat volledig autonoom was. Ze publiceerden hun eigen werk dat in grote oplages werd verspreid, waardoor het een tijdlang leek alsof het futurisme de culturele standaard was geworden.

Maar op artistiek gebied waren de bolsjewieken niet bepaald revolutionair. Zij vonden de abstracte experimenten van de futuristen schadelijk voor het proletariaat. Lenin moest niet veel hebben van Majakovski’s poëzie, die hij beschouwde als entartete kunst. Hij noemde de dichter een relcommunist en vroeg zich hardop af of er geen betrouwbare anti-futuristen te vinden waren.

Die waren er wel degelijk, want er streden meerdere groeperingen om de hegemonie in de kunstsector. Na de dood van Lenin zou het socialistisch-realisme zegevieren als officiële kunstideologie. Recht toe recht aan, voor iedereen begrijpelijke kunst met een maatschappelijke boodschap. Dat bleef de officiële kunstopvatting tot aan de val van de Sovjetunie.

 

Majakovski heeft zich altijd miskend gevoeld als dichter, en niet ten onrechte. Op het moment van zijn overlijden was hij als futurist volledig uit de gratie en werd hij nauwelijks nog gepubliceerd. Des te opmerkelijker is zijn postume roem. Dit propagandasucces zonder weerga is bekokstoofd door Osip Brik. Hij heeft de brief gedicteerd van Lili aan Stalin, die Majakovski aan de vergetelheid heeft ontrukt. Brik speculeerde daarbij op het feit dat Lili een wit voetje had bij de grote leider, die haar in 1930 immers had uitgeroepen tot weduwe en literaire erfgename van de dichter.

Om het werk van Majakovski verteerbaar te maken voor de communisten heeft Brik diens oeuvre als een ware spindoctor gemanipuleerd en ontdaan van alle ‘kleinburgerlijke’ motieven. De Majakovski die overbleef, was niet de liefdesdichter maar de politieke propagandist. Via de poëzie van Majakovski heeft Brik alsnog zijn eigen kunstopvattingen doen zegevieren.

De nationale heldenstatus van de dichter heeft het echtpaar Brik geen windeieren gelegd. Beiden zijn onverlet gelaten tijdens de Stalinterreur. Bovendien kreeg Lili, totdat Chroesjtjsov na Stalin’s dood roet in het eten gooide, de helft van Majakovski’s jaarlijkse royalty’s uitgekeerd. Een klein fortuin.

Kristien gezien door Mark